6. Sınıf Kuvvetin Etkisinde Hareket – Bileşke Kuvvet – Dengelenmiş ve Dengelenmemiş Kuvvetler Konu Anlatımı

💪
6. SINIF
2. Ünite · Kuvvetin Etkisinde Hareket
1. Bölüm

Bileşke Kuvvet

Bir kutuyu iki kişi aynı yöne mi itiyor, yoksa zıt yönlere mi çekiyor? Kuvvetlerin bir arada nasıl etki ettiğini, dengelenmiş ve dengelenmemiş kuvvetleri öğreniyoruz.

🎯 Bu bölümde neler öğreneceğiz?

1. Kuvvet ve Kuvvetin Özellikleri
2. Bileşke Kuvvet
3. Dengelenmiş ve Dengelenmemiş Kuvvetler
4. Dengeleyici Kuvvet

1Kuvvet ve Kuvvetin Özellikleri

📘 KAVRAM

Duran bir cismi harekete geçirebilen, hareket hâlindeki bir cismin süratini arttırabilen, cismi yavaşlatabilen ya da durdurabilen, cismin şeklini ve hareket yönünü değiştirebilen etkiye kuvvet denir.

Kutuyu iten ve çeken çocuklar

⚡ Kuvvetin Etkileri

▶️

Harekete geçirir

Duran bir cismi hareket ettirebilir.

⏹️

Durdurur

Hareket eden bir cismi durdurabilir.

⏩

Sürati değiştirir

Cisimlerin süratini değiştirebilir.

↪️

Yön değiştirir

Cismin hareket yönünü değiştirebilir.

🫳

Şekil değiştirir

Cismin şeklini değiştirebilir.

📏 Kuvvetin Ölçülmesi

● Kuvvet “F” harfi ile gösterilir.

● Kuvvetin büyüklüğü, yayların esneklik özelliğinden yararlanılarak yapılan dinamometre (kuvvet ölçer) ile ölçülür.

● Dinamometre ile ölçülen kuvvetin birimi Newton‘dur ve kısaca “N” harfi ile gösterilir.

Dinamometre

Dinamometre

🧭 Kuvvetin Dört Özelliği

Kuvvetin uygulama noktası, yön, doğrultu ve büyüklük olmak üzere dört özelliği vardır.

1Uygulama Noktası2Yön3Doğrultu4Büyüklük

Kuvvetin özelliklerini yönlendirilmiş doğru parçaları, yani ışın kullanarak gösterebiliriz.

Kuvvetin ışın ile gösterilmesi (her bir bölme 1 N)
Görsel 1: Kuvvetin ışın ile gösterilmesi (her bir bölme 1 N)

📘 KAVRAM

Uygulama noktası: Kuvvetin cisme etki ettiği noktadır.

Kuvvetin uygulama noktası (A noktası)
Görsel 2: Kuvvetin uygulama noktası (A noktası)

●Cisme uygulanan kuvvetin yönü ve doğrultusu harita yönleri ile söylenir.

●Okun ucu kuvvetin yönünü; kuvvetin yönü ve zıttı ise kuvvetin doğrultusunu verir. Yani yön tek, doğrultu çift taraflı ifade edilir.

●Kuvveti gösterirken çizimlerin ölçekli olmasına dikkat edilmeli ve her birimin kaç N’lik büyüklüğe karşılık geldiği belirtilmelidir.

🔎 ÖRNEKLER

Aşağıdaki çizimlerde kuvvetin dört özelliğini okuyalım.

Uygulama noktası B, yönü doğu, doğrultusu doğu-batı, büyüklüğü 7 N olan kuvvet
Görsel 3: Uygulama noktası B, yönü doğu, doğrultusu doğu-batı, büyüklüğü 7 N olan kuvvet
M ve A noktalarına uygulanan kuvvetler (her bir bölme 1 N)
Görsel 4: M ve A noktalarına uygulanan kuvvetler (her bir bölme 1 N)
Bölme değeri farklı olan çizimler: her bir bölme 3 N ise 4 × 3 = 12 N; her bir bölme 2 N ise 5 × 2 = 10 N
Görsel 5: Bölme değeri farklı olan çizimler: her bir bölme 3 N ise 4 × 3 = 12 N; her bir bölme 2 N ise 5 × 2 = 10 N

2Bileşke Kuvvet

📘 KAVRAM

Bileşke kuvvet (net kuvvet): Herhangi bir cisme uygulanan iki ya da daha fazla kuvvetin yaptığı etkiyi tek başına yapabilen kuvvettir. “R” veya “Fnet“ sembolleri ile gösterilir.

Bileşke kuvvet, aynı yönlü kuvvetlerin bileşkesi ve zıt yönlü kuvvetlerin bileşkesi olmak üzere iki şekilde bulunur.

➡️ A) Aynı Yönlü Kuvvetlerin Bileşkesi

Bir cismin üzerine etki eden doğrultuları ve yönleri aynı kuvvetlerin bileşkesini bulmak için cisme etki eden kuvvetlerin büyüklükleri toplanır.

F1 = 5 N, F2 = 3 N ise
R = 5 N + 3 N = 8 N

Aynı yönlü iki kuvvetin etki ettiği cisim
R = F1 + F2 + F3 + …

Bileşke kuvvetin yönü, uygulanan kuvvetlerin yönüyle aynıdır.

Aynı yönlü 5 N ve 3 N'luk kuvvetlerin bileşkesi 8 N'dur.
Görsel 6: Aynı yönlü 5 N ve 3 N’luk kuvvetlerin bileşkesi 8 N’dur.

🔎 ÖRNEK

İki kişi bir kutuyu aynı yönde F1 = 8 N ve F2 = 3 N’luk kuvvetlerle çekiyor.

R = F1 + F2 = 8 N + 3 N = 11 N (kuvvetlerle aynı yönde)

Aynı yönlü kuvvetler örneği

↔️ B) Zıt Yönlü Kuvvetlerin Bileşkesi

Bir cismin üzerine etki eden doğrultuları aynı, yönleri zıt kuvvetlerin bileşkesini bulmak için büyük kuvvetten küçük kuvvet çıkarılır.

F1 = 5 N, F2 = 3 N ise
R = 5 N − 3 N = 2 N

Zıt yönlü iki kuvvetin etki ettiği cisim
R = F1 − F2  (F1 > F2 ise)

Bileşke kuvvetin yönü, büyük kuvvetin yönüyle aynıdır.

Zıt yönlü 5 N ve 3 N'luk kuvvetlerin bileşkesi 2 N'dur ve 5 N'luk kuvvetin yönündedir.
Görsel 7: Zıt yönlü 5 N ve 3 N’luk kuvvetlerin bileşkesi 2 N’dur ve 5 N’luk kuvvetin yönündedir.

🔎 ÖRNEK

Halat çekme oyununda takımlar F1 = 12 N ve F2 = 19 N’luk kuvvetlerle zıt yönlere çekiyor.

R = F2 − F1 = 19 N − 12 N = 7 N (19 N’luk kuvvetin yönünde)

Zıt yönlü kuvvetler örneği

3Dengelenmiş ve Dengelenmemiş Kuvvetler

⚖️ A) Dengelenmiş Kuvvetler

A) Dengelenmiş Kuvvetler

Bir cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi sıfır ise bu cisim dengelenmiş kuvvetlerin etkisindedir.

Dengelenmiş kuvvetlerin etkisindeki cisim duruyorsa durmaya, hareketli ise sabit süratle hareketine devam eder.

R = 30 N − 30 N = 0 → A cismi dengelenmiş kuvvetlerin etkisindedir.

🔀 B) Dengelenmemiş Kuvvetler

B) Dengelenmemiş Kuvvetler

Bir cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi sıfırdan farklı ise bu cisim dengelenmemiş kuvvetlerin etkisindedir.

Dengelenmemiş kuvvetlerin etkisindeki cisim duruyorsa hareket etmeye başlar, hareketli ise hızlanabilir, yavaşlayabilir ya da yön değiştirebilir.

R = 20 N − 15 N = 5 N → B cismi dengelenmemiş kuvvetlerin etkisindedir.

🌍 Günlük Hayattan Örnekler

⚖️ Dengelenmiş Kuvvetler 🔀 Dengelenmemiş Kuvvetler
Masa üzerinde duran bardak Daldan düşen erik
Ay’ın Dünya etrafında dolanması Piste iniş yapan uçak
Saniye, akrep ve yelkovanın hareketi Farklı büyüklükteki kuvvetlerle zıt yönde çekilen halat
Sabit süratle hareket eden otomobil Sürati artarak giden bir otobüs
Sabit süratle yere inen paraşütçü Gittikçe hızlanan rüzgâr
Alışveriş merkezlerindeki yürüyen merdivenler Duran bir topa çocuğun vurması

4Dengeleyici Kuvvet

📘 KAVRAM

Dengelenmemiş kuvvetlerin etkisinde olan cisimleri dengede tutabilmek için cisimlere uygulanan kuvvettir.

Bileşke kuvvet ile aynı doğrultuda, eşit büyüklükte ve zıt yönde olan kuvvete dengeleyici kuvvet denir.

Halat çeken çocuklar

1️⃣

Bileşkeyi bul

Cisme etki eden kuvvetlerin bileşke kuvveti bulunur.

➜

2️⃣

Bileşkeyi çiz

Bileşke kuvvet çizim ile gösterilir.

➜

3️⃣

Zıt yönde eşit kuvvet

Aynı doğrultuda, eşit büyüklükte ve zıt yönde kuvvet çizilir.

F1 = 8 N ve F2 = 6 N için R = 2 N; dengeleyici kuvvet D = 2 N ve bileşkeye zıt yöndedir.
Görsel 8: F1 = 8 N ve F2 = 6 N için R = 2 N; dengeleyici kuvvet D = 2 N ve bileşkeye zıt yöndedir.

📌 UNUTMA!

Dengeleyici kuvvet ile bileşke kuvvetin büyüklükleri ve doğrultuları aynı, yönleri zıttır. Dengeleyici kuvvet uygulandığında cisme etki eden bileşke kuvvet sıfır olur.

📝 Konu Özeti

💪
Kuvvet; cismi harekete geçirebilen, durdurabilen, süratini, yönünü ve şeklini değiştirebilen etkidir.
📏
Kuvvet dinamometre ile ölçülür; birimi Newton (N)’dur.
🧭
Kuvvetin dört özelliği: uygulama noktası, yön, doğrultu ve büyüklük.
➕
Aynı yönlü kuvvetlerde R = F₁ + F₂; zıt yönlü kuvvetlerde R = büyük − küçük.
⚖️
R = 0 ise dengelenmiş, R ≠ 0 ise dengelenmemiş kuvvetler vardır.
🔁
Dengeleyici kuvvet, bileşke ile aynı doğrultuda, eşit büyüklükte ve zıt yöndedir.

🧠 Kendini Dene

Doğru olduğunu düşündüğün şıkkın üzerine tıkla. Cevabın hemen işaretlenecek.

Soru 1MEB Kazanım Kavrama Testi

Sürtünmesiz yatay düzlemde duran piyanoya etki eden kuvvetler şekilde gösterilmiştir.
Buna göre bu kuvvetlerin; I. Büyüklükleri, II. Doğrultuları, III. Yönleri özelliklerinden hangileri kesinlikle aynıdır?

Soru 1 görseli
✅ Tebrikler, doğru cevap! 16 N ve 14 N’luk kuvvetlerin büyüklükleri ve yönleri farklıdır; ikisi de doğu-batı doğrultusundadır.
❌ Yanlış cevap. Doğru cevap A şıkkı. 16 N ve 14 N’luk kuvvetlerin büyüklükleri ve yönleri farklıdır; ikisi de doğu-batı doğrultusundadır.


Soru 2MEB Kazanım Kavrama Testi

Aşağıdaki varlıklardan hangisi dengelenmemiş kuvvetlerin etkisindedir?

✅ Tebrikler, doğru cevap! Sürati artan cisimler dengelenmemiş kuvvetlerin etkisindedir.
❌ Yanlış cevap. Doğru cevap C şıkkı. Sürati artan cisimler dengelenmemiş kuvvetlerin etkisindedir.


Soru 3MEB Kazanım Kavrama Testi

Aşağıdakilerden hangisi kuvvet ile ilgili doğru bir ifadedir?

✅ Tebrikler, doğru cevap! Bileşke kuvvet sıfırsa cisim sabit süratle hareket edebilir; cismin hareket yönünü bileşke kuvvet belirler.
❌ Yanlış cevap. Doğru cevap D şıkkı. Bileşke kuvvet sıfırsa cisim sabit süratle hareket edebilir; cismin hareket yönünü bileşke kuvvet belirler.


Soru 4MEB Kazanım Kavrama Testi

Bir cisme uygulanan aynı doğrultudaki üç kuvvetin büyüklükleri sırasıyla 2 N, 7 N ve 9 N’dur.
Buna göre, cisme etki eden bileşke kuvvetin büyüklüğü aşağıdakilerden hangisi olamaz?

✅ Tebrikler, doğru cevap! Olası bileşkeler: 2 + 7 + 9 = 18 N, 7 + 9 − 2 = 14 N, 2 + 9 − 7 = 4 N ve 2 + 7 − 9 = 0. 8 N elde edilemez.
❌ Yanlış cevap. Doğru cevap B şıkkı. Olası bileşkeler: 2 + 7 + 9 = 18 N, 7 + 9 − 2 = 14 N, 2 + 9 − 7 = 4 N ve 2 + 7 − 9 = 0. 8 N elde edilemez.


Soru 52020 İOKBS

Aşağıdaki örneklerin hangisinde belirtilen cisim, dengelenmemiş bir kuvvetin etkisi altındadır?

✅ Tebrikler, doğru cevap! Düşen cevizin sürati artar; bu yüzden dengelenmemiş kuvvetlerin etkisindedir.
❌ Yanlış cevap. Doğru cevap D şıkkı. Düşen cevizin sürati artar; bu yüzden dengelenmemiş kuvvetlerin etkisindedir.


Soru 62020 İOKBS

K cismine etki eden kuvvetler şekildeki gibidir.
Buna göre K cismini dengeleyecek kuvvetin büyüklüğü ve yönü nedir?

Soru 6 görseli
✅ Tebrikler, doğru cevap! I yönündeki kuvvetler 2 + 6 = 8 N, II yönündekiler 4 + 8 = 12 N’dur. Bileşke 4 N ve II yönündedir; dengeleyici kuvvet 4 N ve I yönündedir.
❌ Yanlış cevap. Doğru cevap A şıkkı. I yönündeki kuvvetler 2 + 6 = 8 N, II yönündekiler 4 + 8 = 12 N’dur. Bileşke 4 N ve II yönündedir; dengeleyici kuvvet 4 N ve I yönündedir.


Soru 72021 İOKBS

Bazı cisimlerin hareket durumları verilmiştir: I. Sabit süratle hareket eden otomobil, II. Sürati artarak giden otomobil, III. Duvarda asılı tablo, IV. Daldan düşen elma.
Bu durumlarda cisimlere etki eden kuvvetler dengelenmiş ve dengelenmemiş oluşlarına göre hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

✅ Tebrikler, doğru cevap! Sabit süratle hareket eden ve duran cisimler dengelenmiş; sürati değişen cisimler dengelenmemiş kuvvetlerin etkisindedir.
❌ Yanlış cevap. Doğru cevap A şıkkı. Sabit süratle hareket eden ve duran cisimler dengelenmiş; sürati değişen cisimler dengelenmemiş kuvvetlerin etkisindedir.


Soru 82022 İOKBS

Durmakta olan bir kutuya aynı anda uygulanan F1, F2 ve F3 kuvvetlerinin yönleri ve büyüklükleri şekilde gösterilmiştir. Bu kutu yatayda bileşke kuvvet yönünde devrilmeden hareket etmektedir.
Buna göre bu kutuya etki eden bileşke kuvvetin yönü ve büyüklüğü hangisinde doğru verilmiştir?

Soru 8 görseli
✅ Tebrikler, doğru cevap! Doğu yönündeki kuvvetler 3 + 5 = 8 N, batı yönündeki 2 N’dur. R = 8 − 2 = 6 N ve doğu yönündedir.
❌ Yanlış cevap. Doğru cevap C şıkkı. Doğu yönündeki kuvvetler 3 + 5 = 8 N, batı yönündeki 2 N’dur. R = 8 − 2 = 6 N ve doğu yönündedir.


Soru 92022 İOKBS

Aşağıdaki olaylardan hangisinde belirtilen cisim, dengelenmiş kuvvetlerin etkisi altındadır?

✅ Tebrikler, doğru cevap! Duran cisimler dengelenmiş kuvvetlerin etkisindedir.
❌ Yanlış cevap. Doğru cevap D şıkkı. Duran cisimler dengelenmiş kuvvetlerin etkisindedir.


Filtreleme Seçenekleri
  • Sınıf Seçiniz

  • İçerik Türü

  • Sınav Türü

Ana Menü